BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İraqda 2003-cü ildən sonra formalaşan siyasi sistemin doqquzuncu hökumətinə rəhbərlik etməyə hazırlaşan Əli əz-Zeydi həm daxili, həm də regional səviyyədə son dərəcə mürəkkəb siyasi balanslarla üz-üzə qalıb.
ABŞ prezidenti Donald Trampın və İran prezidenti Məsud Pezeşkianın İraqın gələcək baş naziri kimi təqdim olunan Əli əz-Zeydiyə ünvanladıqları mesajlar Bağdad uğrunda yeni geosiyasi rəqabətin başladığını göstərir.
ABŞ və Böyük Britaniyanın 2003-cü ildə İraqın işğalını beynəlxalq hüquq baxımından “işğal” kimi tanımasından sonra İran ölkədəki şiə siyasi qüvvələri üzərindən dövlətin əsas idarəetmə strukturlarında güclü təsir formalaşdırmağa nail olub. Hakimiyyətə gətirilən şiə yönümlü siyasi qüvvələr vasitəsilə Tehran Bağdadda strateji nüfuzunu sürətlə genişləndirib.
Bunun ardınca “müqavimət qüvvələri” adlandırılan silahlı qruplar meydana çıxıb. Bu qüvvələr ABŞ hərbi mövcudluğunu “işğal” kimi təqdim edərək silahlı fəaliyyətlərini legitimləşdirməyə çalışıblar. ABŞ ordusunun 2011-ci ildə İraqdan çıxmasına baxmayaraq, İŞİD terror təşkilatının ölkənin böyük hissəsini ələ keçirməsindən sonra Vaşinqton 2014-cü ildə yenidən İraqa qayıdıb.
Uzun illər ərzində İraq daxilində siyasi qüvvələr iki əsas düşərgəyə bölünüb. Bir tərəfdə İranın təsiri altında olan şiə siyasi və silahlı qruplar, digər tərəfdə isə Vaşinqtonla münasibətlərin qorunmasını istəyən qüvvələr yer alıb. Kürd və sünni siyasi bloklar isə balans siyasəti qurmaqda çətinlik çəkiblər.
Son dövrlərdə regionda baş verən hadisələrin isə yeni siyasi reallıq yaratdığı bildirilir. Xüsusilə 2025-ci ildə baş verən “12 günlük müharibə” və hazırda davam edən gərginlik İranın bölgədəki təsir imkanlarını zəiflədib. Ekspertlər qeyd edir ki, Vaşinqton regionda İranın silahlı qruplaşmalarına qarşı daha sərt siyasət yürütməyə başlayıb.
Bu fonda ABŞ-ın keçmiş baş nazir Nuri əl-Malikinin yenidən hökumət başçısı olmasına qarşı veto tətbiq etdiyi bildirilir. Bunun nəticəsində İranın dəstəklədiyi ənənəvi siyasi fiqurların hökuməti formalaşdırmaq imkanları məhdudlaşıb.
Belə şəraitdə iqtisadi sahədə fəaliyyəti ilə tanınan və daha gənc siyasi sima hesab olunan Əli əz-Zeydinin ön plana çıxması diqqət çəkir. Analitiklərin fikrincə, onun baş nazir postuna gətirilməsi həm Vaşinqtonun, həm də Tehranla münasibətləri balanslaşdırmaq istəyən daxili siyasi dairələrin kompromis variantı kimi qiymətləndirilə bilər.
Müşahidəçilər hesab edir ki, əz-Zeydi üçün bu mərhələ həm böyük fürsət, həm də ciddi təhlükədir. Bir tərəfdən onun iqtisadi təcrübəsi İraqın dərin iqtisadi və sosial problemlərinin həllinə kömək edə bilər. Digər tərəfdən isə ABŞ və İran arasında artan regional qarşıdurma Bağdadı yenidən geosiyasi mübarizənin mərkəzinə çevirə bilər.
İran prezidenti Məsud Pezeşkianın Əli əz-Zeydi ilə telefon danışığında verdiyi mesajlar da diqqət çəkib. Pezeşkian bildirib ki, bölgədə hərbi təhdidlərin aradan qaldırılması vacibdir və şiə qüvvələrinə qarşı təzyiq siyasəti nəticə verməyəcək.
Donald Tramp isə əz-Zeydinin namizədliyini dəstəkləyən ilk xarici liderlərdən biri olub. Bu isə Vaşinqtonun Bağdadda İranın təsirini zəiflətmək üçün yeni siyasi xətt formalaşdırmağa çalışdığı barədə iddiaları gücləndirib.
Ekspertlər vurğulayır ki, yeni hökumətin gələcək uğuru əsasən Bağdadın Vaşinqton və Tehran arasında necə balans siyasəti yürüdəcəyindən asılı olacaq. Əgər Əli əz-Zeydi həm ABŞ, həm də İranla münasibətləri idarə edə bilsə, bu, İraqın son illərdə yaşadığı siyasi böhranların yumşalmasına səbəb ola bilər. Əks halda isə ölkə yenidən daxili və regional qarşıdurmaların episentrinə çevrilə bilər.
