BAKI, AzerVoice
Çoxdillilik təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də idrak
funksiyalarını gücləndirən mühüm bacarıqdır.
Araşdırmalar göstərir ki, erkən yaşda dil öyrənənlər gələcəkdə yeni
dilləri daha asan mənimsəyirlər. Yetkin yaşda isə yeni dil öyrənmək
beyni aktiv saxlayır, iş və sosial həyatda yeni imkanlar yaradır.
Yaşlı insanlarda isə bu bacarıq əqli geriləmənin qarşısını alan bir
qalxan rolunu oynayır.
Neyropsixologiya və inkişaf psixologiyası sahəsində aparılan son tədqiqatlar çoxdilliliyin beynin strukturunu və funksiyalarını dəyişdirə biləcəyini ortaya qoyub. 2023-cü ildə dərc edilən neyropsixoloji tədqiqatlar göstərir ki, ikidilli uşaqlar kompleks diqqət testlərində monodilli həmyaşıdlarından daha yüksək nəticələr göstərirlər. Bundan əlavə, çoxdilliliyin yetkinlik və qocalıqda Alzheimer və demans əlamətlərini gecikdirə biləcəyi də sübut olunub.
Dil öyrənməyə neçə yaşdan başlamaq daha sərfəlidir?
Tədqiqatlar erkən uşaqlıq dövründə, xüsusilə 0-6 yaş aralığında beynin neyroplastiklik qabiliyyətinin ən yüksək həddə olduğunu göstərir. Bu dövrdə beynin sinir hüceyrələri arasında əlaqələr sürətlə formalaşır və möhkəmlənir. “2-11 yaş aralığında ikinci dil öyrənən uşaqların üçüncü və dördüncü dilləri daha sürətli mənimsədiyi müşahidə edilir. Bu yaşdan sonra isə beynin sinaptik tutumu dəyişir və yeni dil öyrənmək daha çox səy tələb edir” - deyə Neyropsixoloq Merve Tuğçe Doğru bu prosesi belə izah edir.
Lakin yeniyetməlik və yetkinlik dövründə də dil öyrənmək mümkündür. Yeganə fərq ondan ibarətdir ki, yerli tələffüzü əldə etmək və tam rəvanlıq üçün daha çox vaxt və təcrübə tələb olunur.
Çoxdilliliyin koqnitiv üstünlükləri
Bir neçə dil bilmək beynin diqqət cəmləmə, yaddaş və problem həll etmə bacarıqlarını artırır. Kanadanın York Universitetində aparılan bir araşdırmaya görə, 4-6 yaş arası ikidilli uşaqlar birdilli həmyaşıdları ilə müqayisədə daha mürəkkəb diqqət tapşırıqlarını daha uğurla yerinə yetirirlər. Avropanın çoxdilli ölkələrində aparılan tədqiqatlar da oxşar nəticələri göstərir.
Çoxdillilik idrak qabiliyyətlərini inkişaf etdirir, diqqəti artırır, beyin plastikasını gücləndirir və eşitmə bacarıqlarını təkmilləşdirir. Dillər arasında keçid etmək beyin üçün zehni çevikliyi, problem həll etmə bacarıqlarını və yaradıcı düşüncəni stimullaşdırır.
Ümumiyyətlə, bir neçə dil bilmək yaddaşı gücləndirir, problem həll etmə və yaradıcılıq bacarıqlarını artırır. Çoxdillilik beynin icraedici funksiyalarını daim aktiv saxlayır və idrak çevikliyini artırır.
Çoxdilliliyin potensial çətinlikləri
Fərqli dillər arasında daimi keçid bəzən kod qarışmasına (eyni cümlə daxilində müxtəlif dillərin qarışdırılmasına) və ya “söz tapmaqda” çətinliklərə səbəb ola bilər. Bu, təbii bir proses olsa da, bəzi ailələr bu qarışıqlığın dil öyrənmə prosesinə mənfi təsir etdiyini düşünə bilər.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, dil keçidində müəyyən yavaşlamalar baş verə bilər, çünki beyin iki və ya daha çox dildə informasiya emal etməyə uyğunlaşır. Bunun qarşısını almaq üçün valideynlər və müəllimlər “bir valideyn, bir dil” prinsipi kimi strategiyalardan istifadə edə bilərlər.
Yaşlandıqca çoxdilliliyin faydaları
Çoxdillilik yaşlandıqca idrak funksiyalarını qoruyur və Alzheimer kimi nevroloji xəstəliklərin əlamətlərini gecikdirə bilər. Merve Tuğçe Doğru bildirir ki, “beyin daim inkişaf edir və yeni məlumatları emal edə bilir. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə neyroplastiklik daha yüksək olsa da, bu qabiliyyət yaşlılıqda da davam edir. Beyin yeni əlaqələr qurmağa və mövcud sinaptik yolları gücləndirməyə davam edir.”
Qeyd edək ki, çoxdilliliyin idrak üstünlükləri və sosial faydaları elm tərəfindən dəstəklənir. İstər erkən yaşda, istərsə də yetkinlikdə yeni dil öyrənmək insanın dünyagörüşünü genişləndirir, yaddaş və yaradıcılığı gücləndirir və beynin sağlamlığını qorumağa kömək edir.
