BAKI, AzerVoice, Nailə Babazadə

Ekoakustika üzrə mütəxəssis və sosioloq İpek Oskay bildirib ki, iqlim dəyişikliyi dəniz suyunun temperaturunu, duzluluğunu və turşuluq (asitlik) səviyyəsini dəyişdirir, bu da dənizaltı səs mühitini poza bilər: “Səs siqnallarını səhv qəbul edən balıqların yırtıcılardan qaçma və cütləşmə davranışları mənfi təsirlənə bilər”.

Oskay deyib ki, dəniz suyunun istiliyinin artması, həll olunmuş oksigenin azalması və kimyəvi xüsusiyyətlərin dəyişməsi təkcə fiziki mühiti deyil, həm də dəniz canlılarının yaşaması üçün həyati əhəmiyyət daşıyan akustik şəraiti birbaşa təsir altına alır.

O, apardığı tədqiqatlarla insan mənşəli təsirlərin dənizdəki təbii səs düzənini necə pozduğunu ortaya çıxarmağa çalışır. Onun işi biologiya ilə akustika elminin qovşağında yerləşən fənlərarası sahəyə aiddir və atmosfer, mexaniki və insan mənşəli səslərin ekosistemə təsirini araşdırır.

İnsan səsləri və davranışları ilə ekosistem arasındakı əlaqəni anlamadan təbiəti bütöv şəkildə anlamağın mümkün olmadığını vurğulayan Oskay deyir:
“Dənizin 200 metrdən dərin hissələri – yəni böyük hissəsi – tamamilə qaranlıqdır. Su altında səs istiqamət tapmaq, birlikdə hərəkət etmək, təhlükələrdən qorunmaq və çoxalmaq üçün çox vacib bir vasitədir”.

Oskay əlavə edir ki, səs suda havadan 4-5 dəfə daha sürətli yayılır və bu yayılma temperatur, duzluluq və pH kimi dəyişkənlərdən təsirlənir.

Oskayın sözlərinə görə, balıqlar səsi ya sümüklərini bir-birinə sürtərək, ya da hava kisələrindəki əzələləri titrədərək çıxarırlar. Karides və xərçəng kimi qabıqlı canlılar isə antenalarındakı tüklü strukturlar vasitəsilə vibrasiyaları hiss edirlər və səslərini antena və ya qarınlarını bir-birinə sürtərək çıxarırlar. Canlılar növlərinə görə daxili qulaq və ya dəri ilə eşidir və bütün bədənləri ilə səsləri titrəşmə şəklində qəbul edirlər.

Dəniz dibinə çırpılan səsləri bütün bədəni ilə hiss edən canlılar bu şəkildə birbaşa təsir altına düşür. Qida zəncirinin aşağısında olan bu canlılara zərər dəydikdə, bütün ekosistem təsirlənir.

Oskay qeyd edir ki, mərcanların bərpası layihələrində sualtı səslər çox vacib rol oynayır. Çünki mərcan sürfələri yerləşəcəkləri ərazini seçərkən akustik siqnallardan istifadə edirlər.

Səs və çoxalma arasındakı əlaqə

Oskay bildirir ki, iqlim dəyişikliyi və səs-küyün səs mühiti ilə əlaqəsi birbaşa olaraq canlıların çoxalması ilə bağlıdır:
“Dəniz altındakı səs mühiti pozulduqda balıqlar siqnalları səhv anlayır, bu da onların yırtıcılardan qorunmasına və cütləşməsinə mənfi təsir edir. Bu da populyasiyaların tarazlığında ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Balıqlarda çoxalma səs vasitəsilə başlayır: erkək səs çıxarır, dişi bu səsi eşidəndə çoxalma hormonu ifraz edir. Lakin yüksək səs-küy şəraitində hüceyrəvi səviyyədəki canlılar zərər görə bilər. Su, havaya nisbətən daha sıx olduğuna görə səs suda həm daha sürətli, həm də daha güclü yayılır. Böyrək daşının səs dalğası ilə parçalandığını xatırlasaq, mikroskopik bir canlının səsdən necə təsirlənəcəyini təsəvvür etmək mümkündür”.

Oskay əlavə edir ki, dəniz suyunun temperaturu, duzluluğu və pH səviyyəsindəki dəyişikliklər səsin yayılmasına təsir edir. Canlılar bu dəyişikliklərə uyğunlaşmağa çalışsa da, iqlim dəyişikliyinin təsirləri çox sürətli baş verdiyi üçün onların istiqamət tapması çətinləşir.

“İqlim dəyişikliyi ilə dəniz suyu isinməyə başlayır, bəzi bölgələrdə duzluluq artır, digərlərində isə pH balansı dəyişir. Duzluluq artdıqda səs daha sürətli yayılır, pH dəyişdikdə isə bu yayılma dəyişir və siqnallar düzgün qəbul olunmur. Bu isə səsin alıcıya çatmamasına səbəb olur. Alıcıya səs çatmadıqda toqquşmalar, təhlükənin vaxtında dərk edilməməsi və çoxalma problemləri yaranır. Səs-küy artdıqca canlılar səslərinin alıcıya çatması üçün daha yüksək səslə siqnal verməyə məcbur qalır. Bu da enerji itkisinə səbəb olur və əlavə qidalanma ehtiyacı yaradır. Lakin balıq ehtiyatının azalması və iqlim dəyişikliyi səbəbindən qida tapmaq çətinləşdikcə, balıqlar enerji itirməmək üçün səs çıxarmamağı seçirlər”.

“Boğazı bir də suyun altından dinləyin”

Oskay bildirir ki, Marmara dənizində ciddi sualtı səs-küy var və gəmi hərəkətinə müəyyən sahələrdə 20 km/saat sürət limiti qoyulması dəniz canlıları üçün böyük fayda verə bilər.

O sözlərini belə tamamlayır:
“İstanbul Boğazı çox gözəldir, amma sualtı səs-küyünü eşitsəniz, orada yaşamaq istəməzsiniz. Quru trafikində yaşadığımız xaosun eynisi dəniz canlıları üçün də keçərlidir. Balıqların çoxalma dövründə İstanbul kimi gəmilərlə dolu bölgələrdə marşrut dəyişikliyi edilməlidir. Hava qabarcığı pərdəsi kimi texnoloji həllər mümkündür. Əgər sualtı səsi gündəmə gətirsək, həll yolları da tapmaq olar. Datçada böyük gəmilərə bağlı olmayan ərazilərdə səssiz və sağlam sualtı akustik sistemlər mövcuddur. İstanbul kimi şəhərlərdə də mühərriklərin yavaşladılması, marşrut dəyişməsi kimi tədbirlərlə problemlərin qarşısını almaq mümkündür”.