BAKI,AzerVoice
İnsanlıq təxminən 4 min ildir zəlzələləri qeydə alır. Tarixi mənbələrdə sənədləşdirilmiş bütün bu təbii fəlakətlər arasında ən ölümcül zəlzələ Çində baş verib.23 yanvar 1556-cı ildə Çinin Şensi (Shaanxi) və ona bitişik Şansi (Shanxi) əyalətlərində baş verən güclü zəlzələ nəticəsində təxminən 830 min insan həyatını itirib.
Tarixi qaynaqlarda bu fəlakət tez-tez “Çzyacin Böyük Zəlzələsi” adlandırılır. Bunun səbəbi zəlzələnin Min sülaləsi dövründə, imperator Çzyacinin hakimiyyəti illərində baş verməsidir. Ölənlərin sayı ilə bağlı məlumatlar əsasən yerli salnamələrə əsaslanır. Həmin salnamələrdə bölgədə ümumilikdə 26 zəlzələnin qeydə alındığı göstərilsə də, 1556-cı il zəlzələsi digərlərindən kəskin şəkildə fərqlənir.
Mənbələrdə dağların yerlə-yeksan olduğu, geniş ərazilərdə daşqınlar və günlərlə davam edən yanğınların baş verdiyi, landşaftın isə tamamilə dəyişdiyi qeyd olunur. Bəzi bölgələrdə əhalinin təxminən 60 faizinin həlak olduğu bildirilir.
Ölənlərin dəqiq sayı bu gün də mübahisə mövzusu olsa da, Şensi zəlzələsi tarixdə ən çox insan itkisinə səbəb olmuş zəlzələ kimi qəbul edilir. Müqayisə üçün qeyd olunur ki, ikinci ən ölümcül zəlzələ 2004-cü ildə Hind okeanında baş vermiş zəlzələ və sunami olub və bu fəlakət İndoneziya, Tailand, Şri-Lanka və Hindistanda təxminən 230 min insanın ölümünə səbəb olub.
Zəlzələnin gücü və miqyası
Rixter şkalası yalnız 1930-cu illərdə yaradıldığı üçün 1556-cı il zəlzələsinin gücü birbaşa ölçülməyib. Lakin müasir seysmoloqların hesablamalarına görə, bu zəlzələnin maqnitudası 8,0–8,3 arasında olub.
Bu göstərici onu tarixdəki ən güclü zəlzələ etmir. Rixter şkalasına görə ən güclü zəlzələ 1960-cı ildə Çilidə baş vermiş Valdiviya zəlzələsi hesab olunur və onun maqnitudası 9,5 olub. Həmin zəlzələ və ardınca yaranan sunami nəticəsində təxminən 5 700 nəfər həlak olub.
2004-cü il Hind okeanı zəlzələsi isə 9,3 maqnitudalı olub.
Mütəxəssislərin fikrincə, Şensi zəlzələsində ölüm sayının bu qədər yüksək olmasının əsas səbəbi bölgənin sıx məskunlaşması və daşdan tikilmiş, dayanıqsız binaların geniş yayılması idi.
Tarixi qeydlərə görə, Şensi və Şansi əyalətlərinin sakinləri zəlzələdən sonra yaşayış məntəqələrini daha təhlükəsiz üsullarla yenidən qurmağa başlayıblar. Daş tikililərin kütləvi şəkildə uçmasından sonra insanlar bambuk və ağac kimi daha elastik materiallardan istifadə etməyə üstünlük veriblər. Bu cür tikililər zəlzələ zamanı həm daha davamlı olur, həm də dağıldıqda daha az ölüm və xəsarətə səbəb olurdu.
Zəlzələ zamanı davranış qaydaları: 450 illik tövsiyələr
Zəlzələdən sağ çıxmış alim Çin Keda yaşadıqlarını qələmə alaraq gələcək nəsillər üçün təhlükəsizlik tövsiyələri də verib. O yazırdı:
“Zəlzələ başlayan kimi evdə olanlar dərhal çölə qaçmamalıdır. Çömbəlib gözləmək lazımdır. Yuvası dağılsa belə, bəzi yumurtalar salamat qala bilər.”
Bu tövsiyə müasir elmi yanaşmalarla da üst-üstə düşür. ABŞ Geoloji Xidməti (USGS) də bildirir ki, zəlzələ zamanı qapıya qaçmaq təhlükəlidir. Qaçış uçan dağıntılar səbəbindən ciddi risk yaradır və binaların içində qalmaq çox vaxt daha təhlükəsiz olur.
USGS zəlzələ zamanı aşağıdakı qaydanı əsas prinsip kimi tövsiyə edir:
“Əyil, örtün və möhkəm tutunun.”
Maraqlıdır ki, bu tövsiyə Çin Keda tərəfindən 450 ildən çox əvvəl irəli sürülmüş eyni yanaşmanın elmi əsaslandırılmış müasir formasıdır.
