BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
XV-XVII əsrlər arasında Avropanın dənizçiləri yeni ərazilərə səyahətlər və müstəmləkəçilik yürüşləri zamanı daha sürətli gəmilərdən və təkmil naviqasiya alətlərindən istifadə edirdilər. Portuqaliya və İspaniya bu dövrün əsas dəniz dövlətləri olsa da, sonrakı mərhələdə Britaniya, Fransa və Niderland da ön plana çıxdı.
1. Karavella
XV əsrdə Portuqaliyada yaradılan karavellalar iki və ya üç dor ağacına və üçbucaq yelkənlərə malik orta ölçülü gəmilər idi. Azsaylı heyətlə idarə olunan bu gəmilər böyük gəmilərlə müqayisədə daha sürətli və manevr qabiliyyətli idi.
Xristofor Kolumbun 1492-ci ildə Baham adalarına səfərində istifadə etdiyi Nina və Pinta gəmiləri karavella tipində idi. Daha böyük Santa Maria isə başqa gəmi tipinə – karakka aid idi.
2. Karakka
XV əsrdə Portuqaliyada geniş istifadə olunan karakkalar karavellalardan daha böyük, üç və ya dörd dor ağacına malik gəmilər idi. Onlar daha yavaş və az manevrli olsalar da, ağır dəniz şəraitinə daha davamlı və böyük yükdaşıma imkanına malik idilər.
Karakkaların ən məşhurlarından biri Ferdinand Magellanın dünya səyahətində iştirak edən Victoria gəmisi idi. Magellan 1519-cu ildə başlayan səfər zamanı 1521-ci ildə öldü, lakin gəmi səyahəti davam etdirərək 1522-ci ildə Yer kürəsinin ilk məlum dövrə vurulmasını tamamladı.
3. Qaleon
XVI əsrdə qaleonlar karakkaları tədricən əvəz etməyə başladı. Bu iri gəmilər həm yük daşıya, həm də çoxsaylı toplarla silahlandırıla bilirdi. İspan qaleonlarının bəziləri 60-a qədər top daşıyırdı.
Qaleonlardan həm hərbi döyüşlərdə, həm də müstəmləkələrdən qiymətli yüklərin daşınmasında istifadə olunurdu. Sonrakı dövrlərdə daha müasir hərbi gəmilərin meydana çıxmasına baxmayaraq, qaleonlar yükdaşıma məqsədilə XIX əsrə qədər istifadə edildi.
4. Falconet topu
Falconet Böyük coğrafi kəşflər dövründə gəmilərdə istifadə edilən yüngül toplardan biri idi. Təkərlərlə hərəkət etdirilə bilən bu toplardan həm gəmidə, həm də quruda istifadə etmək mümkün idi.
Dənizçilərin istifadə etdiyi digər toplara kulverin və lombard da daxil idi. Kolumbun 1492-ci il səfərində lombard topundan qurudan sahil göründüyünü bildirmək üçün istifadə edildiyi qeyd olunur.
5. Traverse lövhəsi
Traverse lövhəsi gəminin sürətini və hərəkət istiqamətini izləmək üçün istifadə olunan naviqasiya aləti idi.
Lövhənin yuxarı hissəsində kompas təsviri və taxta millər üçün dəliklər yerləşirdi. Növbətçi dənizçi hər yarım saatdan bir kompas vasitəsilə istiqaməti müəyyən edir və uyğun dəliyə taxta mil yerləşdirirdi. Lövhənin digər hissəsində isə gəminin sürəti qeyd olunurdu.
6. Backstaff
Backstaff günəşin kölgəsindən istifadə etməklə göy cisminin hündürlüyünü ölçməyə imkan verən naviqasiya aləti idi. Əvvəlki kvadrant və çarpaz çubuqdan fərqli olaraq, bu alətdən istifadə edən dənizçinin birbaşa Günəşə baxmasına ehtiyac qalmırdı.
İngilis dənizçisi Con Devis 1594-cü ildə backstaffın ən məşhur variantlarından birini hazırlamışdı. Bu səbəbdən alət “Davis kvadrantı” adı ilə də tanınırdı.
7. Astrolab
Astrolab Böyük coğrafi kəşflər dövründə dənizçilərin istifadə etdiyi əsas astronomik naviqasiya alətlərindən biri idi. Onun vasitəsilə üfüqlə Günəş, Ay və ya ulduz kimi göy cisimləri arasındakı bucaq ölçülürdü.
Əldə olunan ölçmələr gəminin coğrafi mövqeyinin, xüsusilə enlik və uzunluğun müəyyənləşdirilməsinə kömək edirdi. Beləliklə, astrolab uzunmüddətli dəniz səfərlərində istiqamətin müəyyən edilməsində mühüm rol oynayırdı.
