BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Dünya əhalisi 8,2 milyardı ötdüyü bir vaxtda, BMT-nin proqnozları yaxın onilliklərdə qlobal demoqrafik xəritənin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcəyini göstərir. Avropa və Şərqi Asiyada əhali artımının yavaşıması və yaşlanma prosesi sürətləndiyi halda, ərəb ölkələrində əhalinin artımı 2050-ci ilə qədər davam edəcək.
BMT və Qərbi Asiya üzrə İqtisadi və Sosial Komissiyanın (ESCWA) hesablamalarına görə, ərəb ölkələrinin əhalisi 2024-cü ildə təxminən 480 milyon nəfərə çatıb. Bu göstərici 1990-cı illərin əvvəli ilə müqayisədə təxminən iki dəfə artıb və növbəti iki onillikdə də yüksəlməkdə davam edəcək.
Bununla belə, demoqrafik artım bütün ərəb ölkələrində eyni templə baş vermir. Bəzi dövlətlər yüksək doğum göstəricilərini qoruduqları halda, digərləri doğum səviyyəsinin azalması və yaşlı əhalinin payının artması ilə üzləşirlər. Bir sıra ərəb ölkələrində doğum əmsalı əvvəlki onilliklərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə azalıb və bəzi hallarda əhalinin özünü bərpa etməsi üçün tələb olunan səviyyəyə yaxınlaşıb və ya onun altına düşüb.
Misir ərəb dünyasının ən böyük əhalili ölkəsi olaraq qalacaq
BMT-nin proqnozlarına əsasən, Misir növbəti onilliklərdə də ərəb dünyasında ən çox əhaliyə malik ölkə statusunu qoruyacaq. Hazırda əhalisi 117 milyonu ötən ölkənin əhalisinin 2050-ci ilə qədər təxminən 160 milyon nəfərə çatacağı gözlənilir.
Bu artım təhsil, səhiyyə, mənzil və məşğulluğa tələbatı artırmaqla yanaşı, əsas su mənbəyi olan Nil çayı üzərində su və ərzaq ehtiyatlarına təzyiqi də gücləndirəcək.
Sudan, İraq və Yəməndə sürətli artım gözlənilir
BMT-nin qiymətləndirmələrinə görə, siyasi qeyri-sabitlik və münaqişələrə baxmayaraq, Sudan, İraq və Yəməndə əhali artımı yaxın iyirmi ildə də davam edəcək.
İraq yüksək doğum göstəricilərinə görə ərəb dünyasında ən sürətlə artan əhaliyə malik ölkələrdən biri hesab olunur. Sudan və Yəməndə də mövcud demoqrafik meyllər davam edərsə, əhalinin nəzərəçarpacaq dərəcədə artacağı gözlənilir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, hökumətlər məşğulluq imkanlarını genişləndirə, təhsil və səhiyyəyə investisiyanı artıra bilsələr, bu artım iqtisadi üstünlüyə çevrilə bilər. Əks halda isə işsizlik və zəif ictimai xidmətlər fonunda sosial və iqtisadi yük daha da ağırlaşa bilər.
Körfəz ölkələrində artım əsasən miqrasiya hesabına davam edir
Körfəz Əməkdaşlıq Şurasına üzv ölkələrdə əhali artımı yalnız doğum göstəriciləri ilə deyil, həm də xarici işçi qüvvəsinin axını və beynəlxalq miqrasiya ilə formalaşır.
Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətərdə orta ömür uzunluğu artdığı, doğum səviyyəsi isə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə azaldığı üçün gələcəkdə əmək bazarının sabitliyi xarici işçi qüvvəsinin cəlb olunması və yerli əhalinin məşğulluğunun artırılması siyasətindən asılı olacaq.
Məğrib ölkələri yaşlanan cəmiyyətə doğru irəliləyir
ESCWA-nın məlumatına görə, Tunis, Mərakeş və Əlcəzair kimi Şimali Afrika ölkələrində doğum göstəriciləri tədricən azalır və əhalinin artım tempi zəifləyir.
Bu proses yaxın onilliklərdə əhalinin azalması demək olmasa da, yaş strukturunda ciddi dəyişikliklər yaradacaq. Belə ki, 65 yaşdan yuxarı insanların payı artacaq, uşaq və gənclərin xüsusi çəkisi isə tədricən azalacaq.
Bu dəyişiklik pensiya sistemi, səhiyyə və əmək bazarı üçün yeni çağırışlar yaradacaq.
Demoqrafik üstünlük iqtisadi fürsətə çevrilə bilər
Ərəb ölkələrinin əksəriyyətində əmək qabiliyyətli yaşda olan insanların sayı hələ də ümumi əhalinin əsas hissəsini təşkil edir. Bu isə "demoqrafik dividend" adlandırılan mühüm inkişaf imkanını yaradır.
BMT bildirir ki, bu üstünlük yalnız yeni iş yerlərinin yaradılması, təhsilin və peşə hazırlığının inkişafı, qadınların iqtisadi fəallığının artırılması və səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşdırılması ilə iqtisadi inkişafa çevrilə bilər.
Əks halda, əhalinin artımı işsizliyin yüksəlməsinə, miqrasiyanın güclənməsinə və sosial problemlərin dərinləşməsinə səbəb ola bilər.
Qlobal əhali artımı zəifləyir
BMT-nin son proqnozlarına əsasən, dünya əhalisinin sayı bu əsrin 2080-ci illərinin ortalarında təxminən 10,3 milyard nəfərə çatdıqdan sonra tədricən azalmağa başlayacaq.
Təşkilatın məlumatına görə, hazırda dünya əhalisinin yarıdan çoxu doğum səviyyəsinin əhalinin özünü bərpa etməsi üçün tələb olunan həddən aşağı olduğu ölkələrdə yaşayır. Eyni zamanda, COVID-19 pandemiyasından sonra orta ömür uzunluğu yenidən artmağa başlayıb.
Ərəb ölkələrində də doğum göstəriciləri azalır, lakin bu proses dünyanın bir çox regionu ilə müqayisədə daha yavaş gedir. Buna görə də regionun müxtəlif ölkələri fərqli demoqrafik keçid mərhələlərini yaşayır.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, qarşıdakı onilliklərdə regionun inkişafı əhalinin sayından deyil, insan kapitalına qoyulan investisiyalardan, təhsil və səhiyyənin keyfiyyətinin yüksəldilməsindən, həmçinin milyonlarla gəncin əmək bazarına inteqrasiyasını təmin edəcək dayanıqlı iqtisadiyyatın formalaşdırılmasından asılı olacaq.
