Bərdədən Səmərqəndə uzanan elmi yol: Hədis hafizi Əbu Əli Bərdəi
Azərbaycanın qədim və zəngin mədəniyyət mərkəzlərindən olan Bərdə şəhəri orta əsrlərdə İslam dünyasına onlarla görkəmli alim bəxş etmişdir. Bu ustad elmi xadimlərdən biri də tam adı Hafiz Əbu Əli Hüseyn ibn Əli ibn Muhəmməd ibn Hüseyn ibn Tahir ibn Xalid ibn İdris ibn Bəkir ibn Həbib ibn Zəhir ibn Asim ibn Müdərrək Bərdəi olan böyük hədis hafizidir.
Ərəb qrammatikasının Azərbaycanlı ustadı: “Təzkirətül-Məcdiyyə” müəllifinin həyatı
Orta əsrlər Şərq elmi və ədəbi mühitinin formalaşmasında Azərbaycan mənşəli alimlərin müstəsna xidmətləri olmuşdur. Yaşadığı dövrün tanınmış ədiblərindən və görkəmli dilçilərindən biri də tam adı İzzəddin Əbu Muhəmməd Əbdülvəhhab ibn İbrahim ibn Muhəmməd əl-Xəraci Zəncani olan böyük elmi xadimdir. Zəncanda dünyaya göz açan alim, sonradan elmi mühitin daha qaynar olduğu Təbriz şəhərinə köçərək orada məskunlaşmışdır.
X əsr Bərdə alimləri: Fəqih və şair Əbül-Qasım Bərdəi
Şafii məzhəbinə mənsub fəqih idi. Əbül-Qasım Bərdəi adı ilə tanınan alim məşhur mühəddis Əbül-Həsən Əli Darəqutninin (öl. 995) yaxın dostu idi. Əbül-Qasım Bərdəi həmçinin istedadlı şair idi. O, imam Şafiini (öl. 819) mədh edən qəsidələr yazmışdı.
Əbu Hənifə Muhəmməd ibn Əbdürrəhman ibn Malik əl-Bərdəi: Məkkədə bir azərbaycanlı mühəddis
IX əsrdə yaşamış Əbu Hənifə Muhəmməd ibn Əbdürrəhman əl-Bərdəi, İslam elminin inkişaf etdiyi dövrdə Azərbaycanın Bərdə şəhərindən çıxaraq İslam dünyasının mərkəzi hesab olunan Məkkəyə yollanmış görkəmli hədis ravilərindən biridir. Onun həyatı və fəaliyyəti Azərbaycanın orta əsrlər elm tarixində tutduğu mühüm yeri bir daha sübut edir.
Hülagülər dövrünün azərbaycanlı alimi: Mahmud əl-Arraninin iris haqqında nə bilirik?
Azərbaycanın orta əsrlər elm tarixində xüsusi yer tutan şəxsiyyətlərdən biri də Mahmud əl-Arranidir. Hülagülərin (İlhaniyyə) hakimiyyəti dövründə yaşamış əl-Arrani, dövrünün tanınmış filoloqu və ədəbiyyatşünası kimi şöhrət qazanmışdır. Onun elmi fəaliyyəti əsasən ərəb dilçiliyinin tədqiqi və klassik əsərlərin şərhi üzərində qurulmuşdur.
Əbül-Həsən Əli ibn Mərdək ibn Əbdüləziz Bərdəi: Tanınmış azərbaycanlı mühəddis və tacir
Azərbaycanın qədim elm mərkəzlərindən olan Bərdənin yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərdən biri də Əbül-Həsən Əli Bərdəidir. O, İslam elmləri tarixində mühəddis və etibarlı hədis ravisi kimi tanınmaqla yanaşı, həm də dövrünün xeyriyyəçi tacirlərindən biri olub.
Şeyx Səlahəddin Həsən ibn Ömər Bulğari Naxçıvani
Şeyx Səlahəddin Həsən Naxçıvani Azərbaycanın tanınmış təsəvvüf şeyxlərindən olmuşdur. O, hicri 603-cü (1206-cı) ildə Naxçıvanda dünyaya gəlmişdir. Yeniyetməlik çağlarında atasını itirən Səlahəddin Naxçıvani anası və qardaşı ilə birlikdə Azərbaycanın Xoy şəhərinə köçərək orada məskunlaşmışdır. 23 yaşında ikən anasını da itirmişdir. Bundan iki il sonra, 1231-ci ildə, moğol noyanı Cormağunun Azərbaycanın işğalı zamanı Şeyx Səlahəddin Naxçıvani moğollara əsir düşmüşdür. Təxminən yeddi il əsirlikdə qaldıqdan sonra azadlığa buraxılmış və bundan sonra doqquz il Bolqar ölkəsində yaşamışdır. Məhz bu səbəbdən o, “Bulğari” nisbəsi ilə tanınmışdır. Bu dövrdə təsəvvüfə meyl göstərmiş və mənəvi axtarışlara yönəlmişdir.
Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Yəhya ibn Hilal Bərdəi -alim, ədib və mühəddis
Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Yəhya ibn Hilal Bərdəi öz dövrünün tanınmış mühəddislərindən, fəzilət sahibi bir alim, həmçinin yüksək ədəbi zövqə malik şair kimi məşhur olmuşdur. O, həyatının böyük bir hissəsini elm mərkəzlərindən biri sayılan Bağdadda keçirmiş və burada bir çox müəllimlərlə ünsiyyətdə olmuşdur. Hicri 350-ci (miladi 961) ildə Bərdəi Səmərqəndə köçmüş, bu şəhərdə həm elmi fəaliyyətini davam etdirmiş, həm də tələbələr yetişdirmişdir.
Mahmud əl-Arrani: XIII–XIV əsrlərin unudulan dilçi alimlərindən biri
Hülagülər dövlətinin hökm sürdüyü dövrdə yaşamış azərbaycanlı filoloq Mahmud ibn Məhəmməd ibn Əli ibn Mahmud əl-Arrani orta əsr Şərq elminin inkişafında mühüm rol oynamış alimlərdən biri hesab olunur. Onun həyatı haqqında məlumatlar çox olmasa da, ərəb dili qrammatikasına dair yazdığı şərhlər bölgə elmi mühitində xüsusi nüfuz qazanmışdı.
Osmanlı sultanının azərbaycanlı şəxsi həkimi
Həkim Şükrullah Muhəmməd ibn Mahmud ibn Muhəmməd Dilşad Şirvani yaşadığı dövrdə Osmanlı imperatorluğunda tanınmış həkimlərindən biri, həmçinin ərəb filologiyası, təfsir və hədis kimi dini elmlərdə də mütəxəssis idi.
Əbu Muhəmməd Həsən əl-Azəri
XI əsrin elmi mühitində öz izini qoyan azərbaycanlı tarixçi alimlərdən biri idi. Onun qələmə aldığı əsərlər təkcə faktların toplandığı mənbə deyil, həm də keçmiş sivilizasiyaların ruhunu yaşadan tarixi yaddaşdır. Əl-Azərinin fars dilində yazdığı “Müxtəsər ələ Təbəqatü’l-Müluk” və “Əxbaru Müluki-Əcəm və Xüləfa” əsərləri xüsusilə qiymətləndirilir.
Tunisdə vəfat edən azərbaycanlı alim Muhəmməd Bərdəi
İbnü’l-Bərdəi ləqəbi ilə məşhur olmuş Əbu Abdullah Muhəmməd Bərdəi ərəb filologiyası və ədəbiyyatı üzrə yaşadığı dövrün ən görkəmli alimlərindən biri idi.
