BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
İranda kütləvi etirazların fonunda ölkənin ali rəhbəri Ayətullah Əli Xamenei bazar etirazçıları ilə “iğtişaşçıları” ayırmağa çalışaraq, bazar tacirlərini İslam Respublikasının “ən sadiq təbəqələrindən biri” adlandırıb. Lakin Tehranın Böyük Bazarında davam edən etirazlar və təhlükəsizlik qüvvələrinin gözyaşardıcı qaz tətbiqi bu ritorikanın reallıqla üst-üstə düşmədiyini göstərir.
Xameneinin çıxışı tarixi kontekstdə təsadüfi deyil. Bazar tacirləri 1979-cu il inqilabında mühüm rol oynayıb və onilliklər ərzində rejimin əsas sosial dayaqlarından biri kimi çıxış edib. Lakin son 20 ildə baş verən siyasi-iqtisadi dəyişikliklər bu ənənəvi sədaqəti ciddi şəkildə sarsıdıb.
Siyasi nüfuzdan kənarlaşdırılmaya
İnqilabdan sonra bazarla əlaqəli mühafizəkar dairələr dövlət strukturlarına inteqrasiya olunmuş, ticarət, əmək və nəzarət institutlarında təsir imkanları qazanmışdı. 1980-ci illərdə bazar tacirləri idxal lisenziyaları, güzəştli valyuta kursları və geniş ticarət şəbəkələri hesabına iqtisadi üstünlüklər əldə edirdi.
1990-cı illərdə iqtisadi liberallaşma dövründə də bazar siyasi sistem daxilində mühüm mövqelərini qorudu. Hətta sonrakı islahatçı hökumətlər dövründə də məhkəmə sistemi və nəzarət orqanları vasitəsilə bu təsir balansı saxlanılırdı.
Lakin Mahmud Əhmədinecadın hakimiyyəti ilə bu model dəyişdi. “Özəlləşdirmə” adı altında iri dövlət aktivləri İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və dini fondlara yaxın strukturlara ötürüldü. Bu qurumlar iqtisadiyyatın əsas sahələrinə nəzarəti ələ alaraq yeni siyasi-iqtisadi blok formalaşdırdı.
Sanksiyalar və “kölgə iqtisadiyyatı”
Nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq sanksiyaların sərtləşməsi bazar üçün həlledici zərbə oldu. Neft və bank sektoruna tətbiq edilən məhdudiyyətlər fonunda hökumət qeyri-rəsmi ticarət mexanizmlərinə üstünlük verdi. Bu prosesdə SEPAH-a bağlı strukturlar limanlar və logistika kanalları üzərində nəzarəti gücləndirdi, bazar isə kənarda qaldı.
2008-ci ildən etibarən bazar tacirləri ilk dəfə açıq şəkildə etirazlara başladı. Sonrakı illərdə isə inflyasiya, rəsmi rüsumlar və iqtisadi qeyri-müəyyənlik narazılığı daha da dərinləşdirdi.
Rejim üçün yeni siqnal
Hazırkı etirazlar təsadüfi xarakter daşımır. Onlar illər ərzində formalaşmış siyasi-iqtisadi transformasiyanın nəticəsidir və rejimin ənənəvi dayaqlarından birinin də aşındığını göstərir.
Analitiklər hesab edirlər ki, Tehran nəzəri olaraq sanksiyaların yumşaldılması və hərbi-iqtisadi strukturların təsirinin azaldılması ilə bazarı yenidən öz tərəfinə çəkə bilər. Lakin ABŞ və Avropa ilə artan gərginlik, eləcə də SEPAH və dini fondların sistem daxilində gücü bu ssenarini real olmayan edir.
Bu şəraitdə hakimiyyətin əsas alətinin təhlükəsizlik tədbirləri olaraq qalacağı, bunun isə bazar daxil olmaqla daha geniş sosial narazılığa yol aça biləcəyi istisna edilmir.
