BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Suriya Demokratik Qüvvələrinin dövlət institutlarına inteqrasiyasını və atəşkəsin qüvvəyə minməsini nəzərdə tutan razılaşmanın elan olunmasından sonra Dəməşq regional və beynəlxalq miqyasda intensiv diplomatik fəallıqla xarakterizə olunan yeni siyasi və təhlükəsizlik mərhələsinə daxil olub. Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şəraa razılaşmanın nəticələrini möhkəmləndirmək, tərəfdaşları arxayın etmək və dövlətin bütün Suriya ərazisində suverenliyinin bərpası prosesinə siyasi dəstəyi genişləndirmək məqsədilə region və dünya liderləri ilə bir sıra telefon danışıqları aparıb.
Bu diplomatik təmaslar son dərəcə həssas bir vaxta təsadüf edir. Belə ki, razılaşma ölkənin şərq və şimal-şərq bölgələrində baş verən ciddi hərbi dəyişikliklərin fonunda əldə olunub. Suriya ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində SDQ-nin nəzarətində olan geniş ərazilər geri alınıb. Bu baxımdan razılaşma artıq sadəcə siyasi anlaşma deyil, yeni hərbi-siyasi reallığın məhsulu kimi regional hesablamalarda əlavə çəki qazanır.
Körfəz müstəvisində Prezident Əhməd əş-Şəraa ilə Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman arasında baş tutan telefon danışığı Suriyanın tədricən yenidən ərəb mühitinə inteqrasiyası istiqamətində qarşılıqlı niyyətin mövcudluğunu göstərir. Danışıqlarda ikitərəfli münasibətlər və onların inkişaf perspektivləri, eləcə də regional proseslər müzakirə olunub. Bu da Ər-Riyadın razılaşmanı gərginlik ocaqlarının azaldılması və bölgədə parçalanma və xaos ssenarilərinin qarşısının alınması baxımından zəruri addım kimi dəyərləndirdiyini göstərir.
Eyni zamanda, Səudiyyə Ərəbistanının Dəməşqlə birbaşa dialoqa açıq olması Suriyanın vahidliyini təmin edən siyasi prosesə dəstək verməyə hazır olduğunu göstərir. Bununla belə, bu dəstək dövlətin faktiki suverenliyini bərpa etmək qabiliyyəti ilə şərtləndirilir.
Oxşar siyasi məzmun Prezident Əhməd əş-Şəraa ilə Qətər əmiri Şeyx Təmim bin Həməd Al Tani arasında keçirilən telefon danışığında da özünü göstərib. Tərəflərin Suriyanın birliyi, ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı ortaq mövqeyi, eləcə də ölkənin bərpa və dirçəliş prosesinə vurğu etməsi münaqişədən sonra dövlətin möhkəmləndirilməsinin prioritet olduğunu ortaya qoyur. Bu kontekstdə Qətərin razılaşmadan sonra iqtisadi və humanitar sahələrdə daha fəal rol oynaya biləcəyi ehtimalı da diqqət çəkir.
Avropa müstəvisində isə Fransa Prezidenti Emmanuel Makronla telefon danışığı Dəməşqin razılaşma üçün daha geniş beynəlxalq siyasi dəstək qazanmaq niyyətindən xəbər verir. Danışıqlarda Suriyanın birliyi və suverenliyinin vurğulanması, separatçı meyllərin rədd edilməsi Avropanın Aralıq dənizi təhlükəsizliyi və miqrasiya ilə bağlı narahatlıqları ilə üst-üstə düşür. Eyni zamanda, yenidənqurma prosesinin sürətləndirilməsi və iqtisadi layihələrin başlanması ilə bağlı razılaşmalar Fransanın şərti şəkildə bərpa mərhələsində iştirak etməyə hazır olduğunu göstərir.
Prezident Əhməd əş-Şəraanın siyasəti çoxşaxəli strategiyanı üzə çıxarır: hərbi nailiyyətin siyasi müstəvidə möhkəmləndirilməsi, regional və beynəlxalq legitimliyin genişləndirilməsi və razılaşmanın dövlət birliyinin bərpası və yenidənqurma mərhələsinə keçid kimi təqdim olunması.
Kürd regional kontekstində isə İraq Kürdüstan Demokrat Partiyasının rəhbəri Məsud Bərzani ilə telefon danışığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bərzaninin 2026-cı il üçün qəbul edilmiş 13 saylı prezident fərmanını – Suriyadakı kürdlərin hüquq və mədəni özünəməxsusluğunu təmin edən sənədi – müsbət qiymətləndirməsi Dəməşqin ikiqat mesaj vermək niyyətini göstərir. Bir tərəfdən, bu, Suriya kürdlərinə inteqrasiyanın mədəni və siyasi özəlliklərin ləğvi anlamına gəlmədiyi mesajıdır. Digər tərəfdən isə regional kürd qüvvələrinə ünvanlanan çağırışdır ki, Suriyada həll yolu vahid dövlət çərçivəsində tərəfdaşlıqdır, separatizm deyil.
Praktiki baxımdan razılaşma Suriyanın şərq və şimal-şərq bölgələrində nəzarət mexanizminin köklü şəkildə dəyişdiyini göstərir. Mülki institutların dövlət strukturlarına inteqrasiyası, SDQ üzvlərinin fərd olaraq Müdafiə Nazirliyinə daxil edilməsi, sərhəd-keçid məntəqələri, neft və qaz yataqlarının yenidən Dəməşqin nəzarətinə qaytarılması dövlətin əsas suveren alətlərinin bərpası deməkdir.
Deyr əz-Zor və Rakka vilayətlərinin inzibati və hərbi baxımdan dərhal təhvil verilməsi son illərdə mövcud olmuş paralel idarəçilik mərhələsinin faktiki sonu kimi qiymətləndirilir.
Bu dönüş nöqtəsi isə təsadüfi deyil. SDQ-nin 2025-ci ilin martında imzalanmış və kürd komponentinin hüquqlarının qorunmasını, mülki və hərbi strukturların inteqrasiyasını, sərhəd-keçid məntəqələrinin, hava limanının və enerji sahələrinin açılmasını, eləcə də Hələbdən Fəratın şərqinə çəkilməni nəzərdə tutan razılaşmanı yerinə yetirməməsi etimadın aşınmasına səbəb olub. Rəsmi izaha görə, məhz bu vəziyyət hərbi variantın gündəmə gəlməsinə və sahədə yeni reallığın formalaşmasına yol açıb.
Nəticə etibarilə Prezident Əhməd əş-Şəraanın apardığı diplomatik təmaslar razılaşmanı siyasi baxımdan möhkəmləndirməyə, regional və beynəlxalq dəstəyi genişləndirməyə və onu dövlət birliyinin bərpası və yenidənqurma mərhələsinin başlanğıcı kimi təqdim etməyə yönəlib.
Bununla belə, bu strategiyanın uğuru hökumətin inteqrasiyadan sonrakı mərhələni idarə etmək, razılaşma maddələrinin faktiki icrasını təmin etmək və sürətli nəzarət dəyişikliyi yaşamış bölgələrdə təhlükəsizlik və sosial çağırışları nəzarətdə saxlamaq qabiliyyətindən asılı olacaq. Razılaşma, əhəmiyyətinə baxmayaraq, münaqişənin sonu deyil, Suriya dövlətinin hərbi məntiqdən davamlı sabitlik modelinə keçidinin yeni sınağıdır.
