BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Osmanlı İmperiyası öz dövrünün ən güclü və geniş ərazilərə malik dövlətlərindən biri kimi, xarici və daxili təhlükələrin qarşısını almaq üçün təkmilləşdirilmiş kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat şəbəkəsinə sahib idi. Dövlətin davamlılığını təmin edən bu sistem sadəcə hərbi məlumat toplamaqla məhdudlaşmırdı; eyni zamanda diplomatik, iqtisadi və siyasi kəşfiyyatı da əhatə edirdi.

Osmanlı kəşfiyyat sistemində müxtəlif peşə sahibləri və xüsusi vəzifəlilər mühüm rol oynayırdı:

Rəsmi diplomatik missiyalarla digər ölkələrə göndərilən elçilər və digər vəzifəlilər eyni zamanda hərbi və siyasi vəziyyəti müşahidə edərək mərkəzə məlumat ötürürdülər.

İpək Yolu və digər ticarət yolları ilə hərəkət edən tacirlər xarici ölkələrin iqtisadi vəziyyəti, habelə xalqın əhval-ruhiyyəsi haqqında qiymətli məlumatlar toplayırdılar.

Sərhəd bölgələrində və xarici torpaqlarda sərbəst hərəkət edə bilən dərvişlər və səyyahlar həm mədəni əlaqələrin qurulmasında, həm də strateji məlumatların əldə olunmasında vasitəçi rolunu oynayırdılar.

İmperiyanın sərhədlərində kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat funksiyasını əsasən "axınçılar" və sərhəd bəyləri yerinə yetirirdi. Onların əsas vəzifəsi düşmən hərəkətliliyini izləmək və imperiya daxilinə sızan casusları aşkar etmək idi.

Axınçı dəstələri düşmən ərazisinə dərin reydlər edərək həm kəşfiyyat aparır, həm də düşmənin canlı qüvvə və təchizat planlarını pozurdular.

Sərhəd qalalarında yerləşən gözətçilər və xəbərçilər vasitəsilə mərkəzi hökumətə (Divana) təcili məlumatlar ötürülürdü.