Bu yay Tunis kənarındakı Murnağıyə həbsxanasında istilik 50°C-ni keçdi. İyulun 17-də Müsəlman Qardaşlar hərəkatından ilhamlanan Tunisin "Ənnəhda" siyasi partiyasının 85 yaşlı qurucusu Rəşid Qannuşi kamerasında huşunu itirdi. Onun taleyi 2012-ci ildə Misir prezidenti seçilən və 2019-cu ildə məhbəsdə vəfat edən Müsəlman Qardaşlar nümayəndəsi Məhəmməd Mursinin taleyini xatırladır.

Müsəlman Qardaşlar Təşkilatının (İxvan-i Müslimin) Londondakı Baş Rəhbərinin müavini Hilmi əl-Cazzarın təşəbbüsü ilə irəli sürülən barışıq təşəbbüsünə Misir hakimiyyətindən heç bir reaksiya verilməsə də, Qardaşlar Misir rəsmiləri ilə barışıq səylərini davam etdirir.
Misir hakimiyyəti tərəfindən “terror təşkilatı” kimi təsnif edilən “Qardaşlar” ötən ayın ortalarında siyasi aksiyalardan əl çəkərək təbliğə fokuslanacağını təklif etmişdi. Mütəxəssislər bu təklifi “Misir hakimiyyəti ilə kompromis əldə etmək və Misirə qayıtmaq cəhdi” kimi şərh ediblər.

ABŞ-ın parçalanmış hərəkatın məhz hansı hissəsini hədəf aldığı tam aydın deyil. 2021-ci ildən bəri iki əsas qanad mövcuddur: həmin vaxt təşkilatı Londondan idarə edən İbrahim Münir qrupun Türkiyədəki strukturlarını ləğv etdi, təşkilatın baş katibi Mahmud Hüseyn isə Münirin vəzifədən kənarlaşdırıldığını iddia etdi. İndi hər qanadın öz lideri, öz Şura məclisi və öz saytı var; hər iki tərəf yalnız özünün həqiqi təmsilçi olduğunu iddia edir.

Münirin 2022-ci ildəki vəfatından sonra onun qanadına rəhbərlik edən Səlah Əbdülhəqq ABŞ-ın terror qərarına qarşı Amerika məhkəmələrində etiraz edəcəyini vəd edib. Lakin İstanbul qolu bəyan edib ki, əsas təşkilatı heç kimin adından cavab vermək səlahiyyətində saymır. Hətta mövcudluq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldıqları bir vaxtda belə, iki tərəf vahid mövqedən çıxış edə bilmir.

Sisi Əl-Əzhərdəki İxvan və Sələfiləri neytrallaşdırır

Türkiyə qanadından Hüseyn Türkiyədəki daşınmaz əmlaka, investisiya şirkətlərinə və nağd vəsaitə nəzarət edir. Əbdülhəqq isə transmilli təşkilatı idarə etdiyini iddia etsə də, əlində ciddi bir resurs yoxdur. Sabiq üzvlər hər iki şəxsi siyasətdən əl çəkməyə və dini təbliğata qayıtmağa çağırıblar.

Hərəkatın tarixi vətəni olan Misirdə onun hakimiyyət dövrü rəsmi yaddaşdan silinir. Təşkilatın Misirdəki "ali rəhbəri" Məhəmməd Bədi həbsdədir. Prezident Əbdülfəttah əl-Sisi dini bayramlarda əfv fərmanları imzalayır, lakin bu, təşkilat üzvlərinə nadir hallarda şamil olunur. O, vaxtilə onların sosial rifah proqramlarını təmin edən biznes qurumlarını bağlayıb. Tunisin prezidenti Qeys Səid də Qannuşini həbs etməklə Sisi modelini tətbiq edir.

Qəzzada İsrail təşkilatın yaxın ideoloji tərəfdaşı olan HƏMAS-a ağır zərbələr endirib. Qəzza demək olar ki, tamamilə dağıdılıb, İsrail xüsusi qrupları isə bölgə boyu HƏMAS liderlərini təqib edir. HƏMAS mövqelərini qorumağa çalışsa da, gücü xeyli azalıb. Qəzza sakinlərinin çoxu onlara qarşı çıxıb.

Suriya da təşkilat üçün növbəti məyusluq meydanı oldu. 2024-cü ildə Əsəd rejimi çökəndə Dəməşqi alan Müsəlman Qardaşlar deyil, sünni cihadçılar oldu. Təşkilat müharibə boyu tərəddüd içində qalaraq faktiki döyüşən qüvvələrdən geri düşdü. Suriyanın yeni parlamentində onlar demək olar ki, təmsil olunmurlar. Prezident Əhməd əş-Şəraanın təşkilatla köhnə əlaqələri olan müşaviri Əhməd Zeydan Suriya qolunun özünü buraxmasını təklif edib. "Əl-Cəzirə" üçün yazan suriyalı ekspert Əbdürrəhman əl-Hac bildirir ki, siyasi islam yeni Suriyada artıq əvvəlki əhəmiyyətini itirib.

Bəlkə də belədir. Lakin Müsəlman Qardaşların fəaliyyətini tam bitmiş hesab etmək doğru deyil. Təşkilat 1948-ci ildə buraxılmış və 1954-cü ildə Misir lideri Camal Əbdül Nasir tərəfindən yenidən darmadağın edilmişdi. Onun baş ideoloqu Seyyid Qütb 1966-cı ildə edam olundu. Qrup növbəti 40 ilin böyük hissəsini qadağan olunmuş vəziyyətdə keçirdi, lakin tərəfdarları 2005-ci ildə Misir parlamentində 88 yer qazandı və 2012-ci ildə demokratik seçkilərdən sonra prezidentliyə nail oldu. Regiondakı qərb kəşfiyyat rəsmilərindən birinin dediyi kimi: "Onlar fırtınalara tab gətirməkdə olduqca ustadırlar".

Repressiyalar təşkilatı rəsmi olaraq sıradan çıxara bilər. Lakin bu, insanların ona qoşulma səbəblərini aradan qaldırmır. Misirdə bu səbəblər həmişəki kimi dərindir: ölkə iqtisadiyyatı Körfəz depozitləri hesabına ayaqda qalır, gənc məzunlar 2010-cu ildə olduğu kimi işsizliklə üz-üzədir. Tunisdə də vəziyyət "Ərəb baharı"nın başladığı dövrdəki kimi ağırdır.

İsrailin Qəzzadakı müharibəsi ərəb hökumətlərini aciz və ya hadisələrlə barışmış vəziyyətdə qoyub. Qəzzanın dağıdılması fonunda təşkilatın ərəb dünyasının alçaldılmasının maddi deyil, mənəvi səbəblərdən qaynaqlandığı barədə təməl iddiası bölgədəki narazı insanlar üçün hələ də aktual görünür. Müsəlman Qardaşlar öz köklərini sosial yardım proqramları və ərəb ləyaqəti çağırışları üzərində qurub ki, bunların hər ikisi region rəhbərlərində çatışmır. Təşkilat 2028-ci ilin martında 100 illiyinə çatanda, rəhbərliyi nə qədər parçalanmış olsa da, onun hələ də fəaliyyətini davam etdirəcəyini gözləmək olar.