BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İsrail və Amerikanın Türkiyəni hədəf alması barədə söhbətlər artıq sadəcə bir "sui-qəsd nəzəriyyəsi" deyil; bu məsələ artıq masanın üzərindədir və Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan kimi yüksək rütbəli rəsmilərin dilindən səslənir. Nazir bir neçə gün əvvəl açıq şəkildə bildirdi: "İsrail süni bir xarici düşmən olmadan yaşaya bilməz, ona görə də İranla qarşıdurmanı bitirdikdən sonra Türkiyəyə düşmənçilik edəcək". Bəs İsrail Türkiyə və İranı iki fərqli və düşmən sivilizasiya kimi deyil, vahid bir sivilizasiya bloku kimi görür? Bir çoxlarının nəzərindən qaçır ki, İran təxminən min il boyu Türkiyənin həyati əhəmiyyətli nüfuz dairəsi olub və tarixi tədqiqatların işığında bu iki dövlət heyrətamiz dərəcədə iç-içə və bir-birinə bağlıdır.Türklər bu gün də İranda dominan xalqdır və bu danılmaz faktdır.
Təxminən on əsr ərzində İran türk mənşəli sülalələrin hakimiyyəti altında olub, yalnız 1925-ci ildə — cəmi yüz il əvvəl hakimiyyət fars köklü Pəhləvi ailəsinə keçib. Populyar diskursda tez-tez unudulan və rəsmi rəvayətlərdə kənara itilən bu tarixi həqiqət türk və İran sivilizasiyaları arasındakı əlaqənin dərinliyini üzə çıxarır və İran milli kimliyinin əsrlər boyu formalaşma yolunun daha mürəkkəb mənzərəsini çəkir. Bəs türklər İranı bu qədər uzun müddət necə idarə etdilər və arxalarında nə qoyub getdilər?
İranda türk hakimiyyətinin əsası 962-ci ildə Qəznəvilər dövləti ilə başladı. Alp Tikin indiki Əfqanıstanın Qəznə şəhərini paytaxt seçərək türk-islam dövlətinin əsasını qoydu və bu dövlət Sultan Mahmud Qəznəvinin dövründə öz zirvəsinə çatdı. Bu möhkəm təməl üzərində Böyük Səlcuqlu Dövləti (1037–1194) gəldi və İranı, Qərbi və Mərkəzi Asiyanı mərkəzi hakimiyyət altında birləşdirən ilk böyük türk imperiyasını qurdu. Onun banisi Toğrul bəy idi, çiçəklənmə dövrü isə Sultan Məlikşahın hakimiyyətinə təsadüf etdi. Daha sonra Xarəzmşahlar (1077–1231) türk nüfuzunu İranın geniş ərazilərinə yaydı, lakin bu dövlət Çingiz xanın başçılıq etdiyi monqol istilası qarşısında süqut etdi.
XV əsrin əvvəllərində Əmir Teymur öz Teymuri dövlətini (1370–1506) quraraq bu türk salnaməsinə yeni bir səhifə əlavə etdi. Mənşəcə türk-monqol irsini birləşdirən bu sülalə qısa müddətdə türk mədəniyyətinə meyilləndi və İranı Səmərqənddən, sonra isə Heratdan idarə edərək bu şəhərləri İslam sivilizasiyasının mayaklarına çevirdi. Eyni dövrdə iki türkmən qəbilə birliyi — Təbrizdən idarə olunan şiə məzhəbli Qaraqoyunlular (1375–1468) və Anadoludan İrana, İraqdan Azərbaycana qədər geniş ərazidə hökmranlıq edən Ağqoyunlular arasında rəqabət alovlandı.
Səfəvilər dövləti (1501–1736) isə tarixin ən mürəkkəb və mübahisəli fəsillərindən biri olaraq qalır. Bir tərəfdən, müasir İran kimliyinin qurulması və Cəfəri şiə məzhəbinin dövlətin rəsmi dini kimi bərqərar olması onlara aid edilir. Digər tərəfdən isə, Səfəvilərin və onların hərbi elitası olan "Qızılbaşlar"ın kökü xalis Azərbaycan türk tayfalarına dayanır. Səfəvilər sünni Osmanlı xilafəti ilə uzun və qanlı mübarizəyə daxil oldular və bu iki türk dövləti arasındakı döyüşlər bölgənin xəritəsini dəfələrlə yenidən çəkdi. Səfəvilərin süqutundan sonra Əfşar türk tayfasından olan Nadir şah Əfşarlar dövlətini (1736–1796), daha sonra isə Qacarlar (1796–1925) İran taxt-tacında oturan sonuncu türk mənşəli sülalə kimi bu uzun silsiləni tamamladılar.
Bu fasiləsiz tarixi ardıcıllıq 1925-ci ildə Rza şah Pəhləvinin Britaniyanın açıq dəstəyi ilə həyata keçirdiyi hərbi çevriliş nəticəsində sonuncu Qacar şahını devirməsi ilə başa çatdı. Beləliklə, təxminən min ildən sonra ilk dəfə hakimiyyət fars köklü bir sülaləyə keçdi. Qeyd etmək lazımdır ki, bu uzun əsrlər ərzində Elxanilər dövründə monqol hakimiyyəti və XVIII əsrdə qısamüddətli lur mənşəli Zənd dövləti kimi qeyri-türk idarəçilik dövrləri də olub.
Bu uzun dövrü unikal edən maraqlı bir paradoks var: hökmdarlar etnik mənşəcə və hərbi güc baxımından türk olsalar da, fars dilini və mədəniyyətini idarəçilik, ədəbiyyat və sənət vasitəsi kimi mənimsəmişdilər. Tarixi ədəbiyyatda bu, "türk-fars ənənələri" kimi tanınır. Bu bənzərsiz sivilizasiya qovuşması bu gün də türk dili və mədəniyyətində özünü büruzə verən dərin qarşılıqlı təsir yaratmışdır.
Bu Qacarların süqutu və Pəhləvi dövlətinin qurulması ilə bitmədi. Türk xalqları bu gün də İranın ümumi əhalisinin təxminən dörddə birini təşkil edir (azərbaycanlılar, türkmənlər, Xorasan türkləri, qaşqaylar, xələclər, əfşarlar və s.). Bir çoxları hesab edir ki, türk-azərbaycanlı təsiri hətta indiki dövrdə də İran dövlətinin sütunlarında fəaldır. Məsələn, İranın ali rəhbəri Əli Xamneyinin türk-azərbaycanlı köklərə malik olduğu və türkcəni mükəmməl bildiyi bir çox mənbələrdə qeyd edilirdi. Həmçinin İranın indiki prezidenti Məsud Pezeşkianın da türk olması türk varlığının İranın siyasi piramidasının zirvəsində yalnız tarixi xatirə deyil, həm də canlı bir həqiqət olduğunu göstərir.
Bu şaxələnmiş tarixi irs sonda onu göstərir ki, türklər və iranlılar arasındakı əlaqə sadəcə coğrafi qonşuluq və ya müvəqqəti maraqların kəsişməsi deyil, min illərə dayanan köklü bir sivilizasiya tərəfdaşlığıdır. Bu gün İran səhnəsində zahirən fars dominantlığı görünsə də, türk irsi bu qədim ölkənin damarlarında yaşayır.
Görəsən, ABŞ Prezidenti Tramp bir neçə gün əvvəl "fars sivilizasiyasını yox etmək" barədə danışarkən zarafat edirdi, yoxsa nə dediyini bilirdi? Əgər türk və fars sivilizasiyaları əsrlər boyu bu dərəcədə iç-içə olubsa, deməli, Vaşinqton və Təl-Əviv artıq Tehran və Ankaraya eyni prizmadan baxmağa başlayıblar? İsrailin təhdidlərinin İrandan Türkiyəyə doğru uzanması və ABŞ-ın son vaxtlar fars sivilizasiyasını hədəf alan kəskin bəyanatları bu kontekstdə daha aydın görünür.
