Linuxda proseslərin arxa planda idarəsi: Bg, Fg və & simvolu
Linux terminalında işləyərkən bəzən saatlarca və ya uzun dəqiqələr çəkən tapşırıqlarla (məsələn, böyük bir arxiv faylının sıxlaşdırılması, serverdən iri həcmli faylın yüklənməsi və ya verilənlər bazasının ehtiyat nüsxəsinin çıxarılması) qarşılaşırıq. Əgər belə bir komandanı standart qaydada işə salsanız, terminal həmin proses bitənə qədər məşğul olacaq və siz başqa heç bir əmr yaza bilməyəcəksiniz. Hətta terminal pəncərəsini bağlasanız, həmin iş də yarıda kəsiləcək. Linux çoxlayihəli (multitasking) bir sistem olduğu üçün bu cür uzun prosesləri arxa plana keçirmək və terminaldan istifadəyə davam etmək üçün çox rahat alətlər təqdim edir. Bu məqalədə biz proseslərin idarə edilməsinin incəliklərini öyrənəcəyik.
Linuxda faylların oxunması və izlənilməsi: Head, Tail və Less komandaları
Linux sistemlərində işləyərkən minlərlə, hətta milyonlarla sətirdən ibarət loq (qeydiyyat) faylları ilə qarşılaşmaq adət olunmuş bir haldır. Belə böyük həcmli faylları nano və ya cat kimi standart komandalarla açmağa çalışdıqda terminal donar, sistemin operativ yaddaşı (RAM) aşırı yüklənər və lazımi məlumatı tapmaq çətinləşər. Linux bu problemin qarşısını almaq üçün faylın yalnız sizə lazım olan müəyyən hissəsini oxumağa və ya canlı olaraq dəyişiklikləri izləməyə imkan verən çox güclü alətlər təqdim edir. Bu məqalədə biz Head, Tail və Less komandalarının imkanlarını öyrənəcəyik.
Linuxda vaxt və saat tənzimləməsi - Date və timedatectl dərsləri
Linux sistemlərində, xüsusilə də veb və verilənlər bazası serverlərində zamanın saniyəsi-saniyəsinə dəqiq olması kritik əhəmiyyət kəsb edir. Əgər serverin saatı və tarixi yanlış olarsa, loq yazıları qarışar, təhlükəsizlik sertifikatları (SSL) etibarsız sayılar və planlaşdırılmış tapşırıqlar (cron jobs) səhv vaxtda işə düşər. Linux terminalında sistem saatını yoxlamaq, vaxt zonasını (timezone) dəyişmək və təqvimi idarə etmək üçün xüsusi və çox effektiv komandalar mövcuddur. Bu məqalədə biz sistem zamanını idarə etməyin incəliklərini öyrənəcəyik.
Linuxda disk idarəçiliyi: Df, Du və Mount komandaları
Linux sistemlərində diskin doluluq dərəcəsinin yoxlanılması, qovluqların həcminin ölçülməsi və xarici yaddaş qurğularının sistemə qoşulması qaydaları. Df, Du və Mount komandalarının geniş praktik izahı.
Linux terminalı üçün sürətli referans siyahısı
Bu bələdçi Linux terminalında işləyərkən hər an əlinizin altında olması vacib olan, unudduğunuz zaman sürətlə açıb baxa biləcəyiniz ən əsas komandaların geniş xülasəsidir. Buradakı komandalar funksiyalarına görə qruplaşdırılıb və hər birinin tətbiq forması aydın şəkildə qeyd edilib.
Linuxda paket idarəetməsi: APT, DPKG və repozitorilərin sazlanması
Windows istifadəçiləri hər hansı bir proqramı quraşdırarkən internetdə .exe və ya .msi fayllarını axtarmağa, onları yükləyib "Növbəti" (Next) düymələrini sıxmağa öyrəşiblər. Linux dünyasında isə bu proses tamamilə fərqli, daha təhlükəsiz və mərkəzləşdirilmiş bir sistem üzərində qurulub. Bu sistem Paket idarəetməsi (Package Management) adlanır. Linux-da proqramlar etibarlı mənbələrdən - yəni Repozitorilərdən (proqram anbarlarından) birbaşa terminal vasitəsilə yüklənir. Bu məqalədə Debian və Ubuntu əsaslı sistemlərin onurğa sütunu sayılan APT və DPKG alətlərini dərindən öyrənəcəyik.
Linuxda şəbəkə idarəçiliyi və diaqnostika: Ping, Ifconfig və Netstat komandaları
Linux sistemləri istər lokal şəbəkədə, istərsə də qlobal internet mühitində bir şəbəkə düyünü kimi mükəmməl çalışmaq üçün layihələndirilib. Lakin bəzən veb saytlara giriş kəsilə, serverlə əlaqə qurula bilməyəcək və ya daxili şəbəkədə nasazlıqlar yarana bilər. Belə vəziyyətlərdə problemin qaynağını (provayder, server yoxsa lokal sazlamalar) tapmaq üçün Linux terminalı bizə çox güclü diaqnostika alətləri təqdim edir. Bu məqalədə şəbəkə xətalarını saniyələr içində təsbit etməyi öyrənəcəyik.
Linuxda proseslərin idarə edilməsi: Top, Htop və Kill komandaları
Linux sistemləri öz stabil işləməsi ilə tanınsa da, bəzən bir proqram və ya xidmət həddindən artıq resurs (CPU və ya RAM) istehlak edərək sistemi ləngidə bilər. Belə hallarda sistemi yenidən başlatmağa ehtiyac yoxdur. Linux sizə hansı proqramın nə qədər güc xərclədiyini görmək və lazım gəldikdə "itaətsiz" prosesləri dərhal dayandırmaq üçün güclü alətlər təqdim edir. Bu məqalədə biz sistemin "nəbzini" tutmağı öyrənəcəyik.
Linuxda istifadəçi idarəetməsi: Useradd və Passwd komandaları
Linux çoxistifadəçili (multi-user) bir əməliyyat sistemidir. Bu o deməkdir ki, eyni vaxtda onlarla, hətta yüzlərlə insan eyni sistemə qoşulub işləyə bilər. Lakin hər kəsin hər yerə girməməsi və sistemin nizamının pozulmaması üçün istifadəçilərin düzgün idarə edilməsi mütləqdir. Bu məqalədə biz sistemə yeni bir nəfəri necə əlavə etməyi, onun səlahiyyətlərini necə tənzimləməyi və təhlükəsizlik üçün şifrə siyasətini necə idarə etməyi öyrənəcəyik.
Linuxda təhlükəsizlik: Fayl və qovluq icazələri (Chmod)
Linux əməliyyat sistemini dünyanın ən təhlükəsiz sistemlərindən biri edən əsas amil onun mükəmməl iyerarxik icazə strukturudur. Bu sistemdə hər bir fayl və qovluq "kimin nə edə biləcəyi" barədə dəqiq təlimatlara malikdir. Əgər siz Linux dünyasına addım atırsınızsa, faylların icazələrini idarə etməyi — yəni Chmod (Change Mode) komandasını mütləq öyrənməlisiniz. Bu, həm sistemin təhlükəsizliyini təmin etmək, həm də serverlərinizi kənar müdaxilələrdən qorumaq üçün ən vacib addımdır.
Praktik Linux dərsləri: Gündəlik işləri terminalla sürətləndirin
Nəzəriyyəni praktika ilə birləşdirmək üçün Linux terminalın gündəlik işlərdə bizə necə sürət qazandırdığına nəzər salaq. Budur ən çox rast gəlinən 3 əsas məqam:
Linux terminalında ən vacib 10 komanda hansılardır?
Bir çox yeni istifadəçi üçün Linux dünyasına addım atmaq, qara bir ekran və yanıb-sönən ağ kursorla qarşılaşmaq bir qədər qorxulu və sirli görünə bilər. Lakin bu "qara ekran" – yəni Terminal (və ya Komanda Sətri) əslində Linux əməliyyat sisteminin ürəyi və ən güclü silahıdır.
